Nhắc đến trò chơi tuổi thơ, hầu như không ai là không nhớ cảm giác chăm chú nhìn đối phương xoay tít hai nắm tay rồi đồng thanh cất giọng: “Tập tầm vông, tay không tay có / Tập tầm vó, tay có tay không…”.
Chúng ta chơi trò này từ khi mới lên ba, lên bốn, nhưng có bao giờ bạn tự hỏi: “Tập tầm vông” thực chất là cái gì? Phải chăng lũ trẻ ngày xưa đang rủ nhau đi “tập luyện” một môn võ thuật dùng gậy tầm vông, hay đây chỉ là những từ ngữ vô nghĩa được gieo vần cho vui tai?
Ẩn sau trò chơi phân định “có – không” tưởng như giản dị này là cả một câu chuyện ngữ tộc học bất ngờ, một cú hiểu lầm ngôn ngữ kéo dài hàng thế kỷ và dấu tích của một loại nhạc cụ dân tộc quen thuộc.
1. Cú “việt vị” xuyên thế kỷ: Cây tầm vông không liên quan gì ở đây!
Ở miền Nam, cây tầm vông là một loài tre đặc thù với thân đặc, cứng cáp và dẻo dai. Vì hình ảnh này quá đỗi quen thuộc, nhiều người mặc định “tập tầm vông” nghĩa là cầm cây tầm vông lên để tập luyện, múa gậy.
Thậm chí, sự ngộ nhận này từng lan sang cả giới học thuật quốc tế. Trong một số tài liệu khảo cứu thời thuộc địa, các học giả phương Tây khi biên dịch bài đồng dao sang tiếng Pháp đã hồn nhiên đặt tựa đề là: Jouons au Bâton de Bambou (tạm dịch: Cùng chơi với cây gậy tre).
Tuy nhiên, dưới góc độ dân tộc học, đây hoàn toàn là một hiện tượng từ nguyên dân gian sinh ra do sự trùng âm ngẫu nhiên. Bài đồng dao này vốn đã xuất hiện và lưu truyền rộng rãi trong các tầng văn hóa dân gian ở đồng bằng Bắc Bộ từ nhiều thế kỷ trước – nơi mà loài tre tầm vông phương Nam hoàn toàn không mọc tự nhiên.
Vậy nếu không phải cây tre, “tập tầm vông” thực sự là gì?
2. Bản “beatbox” cổ xưa: Khi cái tên bắt nguồn từ chiếc trống cơm
Theo các nhà nghiên cứu dân tộc nhạc học và văn hóa dân gian, câu trả lời hóa ra nằm gọn trong một nhạc cụ gõ truyền thống: trống cơm.
Trong đời sống âm nhạc cổ truyền của người Việt, trống cơm còn có một tên gọi định danh khác ít người biết là trống tầm vông (người dân xứ Nghệ thường phát âm chệch thành trống tâm vinh). Cụm từ “tập tầm vông” chính là một chuỗi từ tượng thanh đỉnh cao mô phỏng lại ba thao tác kỹ thuật khi người nghệ nhân dùng hai tay vỗ vào hai đầu mặt trống cơm:
- “Tập”: Âm thanh đanh gọn, sắc nét khi cả lòng bàn tay vỗ và chặn ngắt dứt khoát trên mặt da bịt.
- “Tầm”: Âm trầm đục khi đầu các ngón tay gõ nhanh vào tang hoặc mặt trống.
- “Vông”: Âm vang rỗng, bổng và ngân dài khi bàn tay vỗ thả lỏng vào mặt da đối diện.
Nói một cách vui vẻ theo ngôn ngữ hiện đại, “tập tầm vông” thực chất là một đoạn beatbox bằng miệng của tiền nhân! Nhịp gõ tập – tầm – vông đóng vai trò như chiếc máy đếm nhịp, giúp hai đứa trẻ đồng bộ hóa chuyển động xoay cổ tay hoặc đập tay chan chát vào nhau mà không bị lệch nhịp.
3. Dấu tích ngàn năm: Từ Hát Xoan Phú Thọ đến sấm truyền thời Lý
Không chỉ dừng lại ở trò chơi con trẻ, chuỗi âm thanh này đã in hằn dấu tích trong các di sản văn hóa phi vật thể lâu đời bậc nhất của Việt Nam.
Lưới tình trong Hát Xoan
Trong nghệ thuật Hát Xoan Phú Thọ – loại hình dân ca nghi lễ gắn liền với thời đại Hùng Vương – làn điệu múa hát Đánh cá vẫn còn lưu giữ nguyên vẹn câu hát này. Khi các chàng trai hát câu thách thức nghề nghiệp: “Đánh tiếc hay là đánh le / Gọng dậm anh cứng anh đè diếc rô”, tốp đào Xoan sẽ đồng thanh hát câu đệm giữ nhịp trống: “Vông vông tầm, vông tập tầm vông”.
Vừa hát, các cô gái vừa nắm tay nhau thành vòng tròn kết thành một chiếc “lưới” sống động để vây bắt anh chàng đóng vai con cá. Tiếng xướng âm của nhạc cụ đã biến thành một vũ điệu giao duyên phồn thực đầy tinh nghịch.
Khúc dạo đầu của sấm truyền thời Lý
Xa hơn nữa, trong cuốn Việt Nam cổ văn học sử (1942), học giả Nguyễn Đổng Chi từng ghi nhận câu sấm dân gian từ thế kỷ XII gắn liền với Quốc sư Nguyễn Minh Không (người chữa chứng bệnh “hóa hổ” cho vua Lý Thần Tông):
“Tập tầm vông, tập tầm vông / Có ông Nguyễn Minh Không chữa được bệnh thiên tử”.
Điều này chứng minh rằng từ thời trung đại, cụm từ “tập tầm vông” đã là một công thức mở đầu kinh điển, một dạng “loa phát thanh” bằng vần điệu để thu hút sự chú ý của đám đông trước khi người ta truyền đi một thông điệp quan trọng.
4. Triết lý “Có – Không” và bài học tâm lý học đầu đời
Bên cạnh nguồn gốc âm nhạc, cấu trúc của trò chơi đố tay còn ẩn chứa những bài học phát triển nhận thức thú vị:
- Bài học về tính tồn tại của vật thể : Đối với một đứa trẻ 2–3 tuổi, việc một đồ vật bị nắm chặt trong tay rồi xoay tròn liên tục là một bài toán thử thách khả năng ghi nhớ không gian. Nhìn thấy tay đóng lại nhưng vẫn hiểu bên trong “có đồ” là bước nhảy vọt về nhận thức của não bộ.
- Trò chơi đọc vị và “thao túng tâm lý”: Để đoán trúng, đứa trẻ phải quan sát độ phồng của ngón tay, hướng nhìn và nụ cười của đối phương. Ngược lại, người giấu đồ phải học cách giữ khuôn mặt tỉnh bơ để đánh lừa bạn. Đây chính là những viên gạch sơ khai nhất giúp trẻ hình thành Thuyết tâm trí (Theory of Mind) trong giao tiếp xã hội.
Bên cạnh phiên bản “đố tay”, người xưa còn có biến thể vỗ tay đối kháng với những câu hát tương phản đầy tính trào lộng:
“Tập tầm vông, chị lấy chồng em ở góa / Chị ăn cá em mút xương / Chị nằm giường em nằm đất / Chị húp mật em liếm ve…”
Sự đối lập hài hước đến mức bất công này thực chất là một liệu pháp giải tỏa tâm lý dân gian rất tài tình: dùng tiếng cười để hóa giải sự ghen tị trẻ con, biến những va chạm vụn vặt trong gia đình thành một màn vỗ tay vui vẻ.
Lời kết
Hóa ra, bài đồng dao mà chúng ta lẩm bẩm suốt thời thơ ấu không phải là chuyện múa gậy hay một chuỗi từ ngẫu nhiên. Nó là âm vang của chiếc trống cơm truyền thống, là nhịp điệu giao duyên từ vùng đất Tổ, và là một bài tập tâm lý học tinh tế được dân gian đóng gói tài tình vào hai bàn tay trẻ thơ.
Lần tới, nếu có dịp giấu một viên sỏi vào tay để chơi cùng con trẻ, hãy nhớ rằng bạn đang dẫn dắt chúng bước vào một bản hòa tấu dân gian đã vang vọng suốt hàng trăm năm!