Hầu như ai trong chúng ta cũng từng có một thời thơ ấu nắm vạt áo nhau, vừa chạy ngoằn ngoèo trên sân vừa đồng thanh hò hét: “Rồng rắn lên mây / Có cây núc nác / Có nhà hiển vinh…”. Trong ký ức tuổi thơ, đó chỉ là trò đuổi bắt vui nhộn dưới ánh trăng rằm, nơi đứa chạy nhanh làm đầu đàn còn đứa chậm chạp nép phía sau.

Thế nhưng, nếu nhìn dưới lăng kính nhân học và văn hóa dân gian, trò chơi “quốc dân” này lại ẩn chứa những bí mật bất ngờ: từ một nghi lễ tang ma rùng rợn, ẩn dụ lịch sử thâm trầm cho đến một bài toán vật lý ly tâm mà người chịu thiệt thòi nhất luôn là đứa… nhỏ con nhất.

1. Cây núc nác và nguồn gốc rùng mình: Dấu tích nghi lễ cúng giải trùng tang

Nhiều thế hệ trẻ em ngày nay khi hát đồng dao thường vô tư đổi lời thành “Có cây lúc lắc”, “Có cây xúc xắc”, hay thậm chí là “Có cây ngũ sắc”. Chúng ta tưởng đó là những món đồ chơi lắc lư cho vui tai, nhưng bản gốc chuẩn xác trong văn hóa cổ truyền phải là: “Có cây núc nác”.

Vậy tại sao lại là núc nác?

Theo phân tích của nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ, trò chơi này lưu giữ dấu vết nguyên hợp của nghi lễ cúng giải trùng tang – tục lệ tâm linh nhằm ngăn chặn hiện tượng người trong dòng họ liên tiếp qua đời:

• Cây núc nác (Oroxylum indicum): Đây là vị thuốc thảo mộc đứng đầu trong phương thuốc yểm bùa, trừ tà và giải trùng của các thầy pháp lẫn nhà chùa cổ (tiêu biểu như chùa Hàm Long, Bắc Ninh), phối hợp cùng hùng hoàng, chu sa, lá mỏ và gỗ vông. Cây thuốc này tượng trưng cho sự thanh tẩy uế khí và xua đuổi tà ma.
• “Có nhà điểm binh”: Không phải doanh trại quân đội đánh trận, mà chính là thao tác triệu tập và phân bổ âm binh hộ pháp của thầy cúng (tùy môn phái mà điểm 12, 24 hay 72 quân) nhằm thiết lập hàng rào phòng thủ tâm linh.
• Đoàn người uốn lượn: Mô phỏng dòng người thân nhân nối đuôi nhau diễu hành quanh mộ hoặc đàn tràng ngược chiều kim đồng hồ để tạo kết giới bảo vệ sự sống.
• Hỏi – đáp xin thuốc: Khi làm lễ, thầy cúng dặn người nhà nếu bị linh hồn ma trùng gặng hỏi thì tuyệt đối phải chối bỏ mọi thông tin, hỏi con mấy tuổi, nhà ở đâu cũng phải nói tránh (như “nhà tôi ở dưới cây dâu, ở trên cây khế”) để ma trùng không lần ra tung tích.

Hóa ra, nhân vật “Thầy thuốc” ngồi chễm chệ giữa sân vừa mang dáng dấp của một pháp sư kê đơn trừ tà, nhưng khi cuộc ngã giá đổ bể lại hóa thân thành kẻ săn mồi lùng bắt các linh hồn!

2. Đỉnh cao “troll” của con nít: Nghệ thuật giễu nhại dân gian

Làm sao một nghi thức tang ma ớn lạnh như trùng tang lại có thể biến thành một trò chơi rộn vang tiếng cười của con trẻ? Câu trả lời nằm ở khái niệm văn hóa giễu nhại dân gian.

Trẻ con xưa nay vốn có tài quan sát và “giải thiêng” thế giới người lớn cực kỳ tài tình. Khi thấy các bậc tiền bối làm lễ cúng bái quá đỗi căng thẳng, thần bí và đáng sợ, lũ trẻ làng quê đã nhại lại toàn bộ nghi thức ấy thành một màn kịch đối đáp bông đùa. Nó giống hệt cách trẻ em thời hiện đại từng hồn nhiên hát nhại ca khúc hào hùng “Giải phóng Điện Biên” thành “Giải phóng cà chua”.

Tiếng cười cộng cảm đã đánh bạt nỗi sợ hãi hiện sinh; biến nỗi ám ảnh về cái chết thành những bước chân rượt đuổi náo loạn sân đình trong những đêm trăng sáng.

3. Tầng nghĩa lịch sử: Tiếng thở dài thế sự thế kỷ XIX

Văn học truyền khẩu luôn có tính dung nạp qua các thời kỳ. Vào nửa cuối thế kỷ XIX, dưới thời vua Tự Đức khi thực dân Pháp xâm lăng, các nhà nho thất thế đã lồng ghép thêm một lớp nghĩa thời cuộc vào bài đồng dao:

• Hình tượng con rồng uốn lượn được ẩn dụ cho dải đất chữ S.
• Khúc đầu cứng cáp là Bắc Kỳ, khúc giữa ruột thịt là Trung Kỳ, và khúc đuôi – phần đất bị cắt nhượng đầu tiên qua các hiệp ước – chính là Nam Kỳ.
• Lời khẩn cầu “Rồng rắn đi xin thuốc cho con” trở thành tiếng than thở tìm kiếm phương thuốc cứu vãn một đất nước đang suy yếu chủ quyền.

Một trò chơi con trẻ tưởng như thuần túy vận động, hóa ra lại từng gánh trên vai cả tâm sự non sông của tiền nhân.

Lời kết

Từ một bài thuốc trừ tà xa xưa của các đạo sĩ cho đến cú lừa gia tốc ly tâm trên sân đất đầu làng, “Rồng rắn lên mây” không đơn thuần là một trò chơi con trẻ. Đó là tấm gương phản chiếu tài tình cách người Việt đối diện với thiên nhiên, tâm linh và thời cuộc: biến những điều huyền bí, nặng nề nhất thành tiếng cười hồn nhiên, gắn kết cộng đồng và tôi luyện sức bền cho những bước chân thơ bé. Lần tới nếu có dịp nhìn lũ trẻ nối đuôi nhau chơi trò này, hãy nhớ nhắc chúng: muốn bảo bọc đứa em út, tốt nhất là cho nó đứng ở… khúc giữa!